.... .... ::   :: 

      

   bayir-bucak 08, 2008 4:41 pm



[center]

ŞEKİL VE ZAMAN EKLERİ

Şekil ve zaman ekleri, fiil kok veya govdesinin karşıladığı hareketi şekle ve zamana bağlayan eklerdir.
Demek ki bu ekler bir şekil, bir de zaman ifade ederler. Şekil ifadesi hepsinde, zaman ifadesi ise ancak bir kısmında vardır.
şekil; fiilin kullanılışta sokulduğu kalıp demektir. Fiiller kullanılışa ıkmak, şahıslara bağlanmak iin iki kalıba girerler. Bunlardan biri bildirme kalıbı, diğeri ise tasarlama kalıbıdır.
Kip, fiilin ekim kalıbı demektir. Trkede dokuz ekim kalıbı vardır. Dokuz fiil kipi vardır. Bu kipler ve kalıplar ikiye ayrılır:
a) Bildirme kipleri
b) Tasarlamakipleri

a) Bildirme Kipleri:

Bildirme kipleri gerek hareketleri haber veren kalıplardır. Bildirme kalıbı haber kalıbıdır. Dokuz fiil ekiminden beşi bildirme kipleridir. Bunlarda gerekleşmiş, gerekleşen veya gerekleşecek bir hareketi haber vermek bahis konusudur. Onun iin haber kipleri de denir. Bu haberin iinde zaman da vardır. Yani, hem haber, hem zaman ifade ederler. şu halde, bu kiplerde ekim ekleri şekil olarak haber, bildirme; zaman olarak da beş tane zamanı ifade ederler, bunlar; geniş zaman, şimdiki zaman, gorlen gemiş zaman, oğrenilen gemiş zaman ve gelecek zamandır.
Zaman ifadesi, şekil ifadesinden daha belirgindir. Onun iin bunlar zaman adları ile tanınırlar.




b) Tasarlama Kipleri:

Tasarlama kipleri gerek olmayan, tasarlanan, tasarıda olan, tasavvurda olan hareketleri ifade iin kullanılan fiil kalıplarıdır. Bunlara dilek kipleri de denir.
Bu ekim kalıplarında zaman ifadesi yoktur, yalnız şekil ifadesi vardır.
Tasarlama kipleri dort tanedir ve bunlar: şart, emir, istek, gereklilik ifade eder ve bu adlarda anılırlar.

A) BİLDİRME KİPLERİ ( Haber ve Zaman Kipleri )

1- Geniş Zaman ve Ekleri :

Bu zaman şekil olarak bildirme, zaman olarak da geniş zaman ifade ederler.
Bu eklerde zaman ifadesi vardır; her zaman, gemiş zamanla şimdiki zamanı iine alan bir zaman ve gelecek zaman; her zaman yaparım, bugn yaparım örneğinde ve Ben ezelden beridir hr yaşadım, hr yaşarım mısrasında bu manalar vardır. Ayrıca geniş zamanda bir sreklilik ve yapabilme ifadesi de vardır.
Bugn iki geniş zaman eki vardır:
1. r
2. ar, -er
Bugn umum geniş zaman eki -r dir. Fiillerin byk bir kısmına bu ek getirilir.

ye-r aıl-ı-r ver-i-r
de-r bil-i-r oku-r
başla-r gor--r patlat-ı-r

-ar, -er ise tek heceli fiillere, fakat bunların byk bir kısmına getirilen geniş zaman ekidir.

yap-ar kes-er öt-er
ka-ar gid-er yaz-ar
koş-ar dr-er don-er

Geniş zaman ekimi, zamir menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Bu şoyledir:

-r ile:

oyna-r-ım
oyna-r-sın
oyna-r
oyna-r-ız
oyna-r-sınız
oyna-r-lar

-ar, -er ile:

yaz-ar-ım -er-im
yaz-ar-sın kes-er-sin
yaz-ar kes-er
yaz-ar ız kes-er-iz
yaz-ar-sınız kes-er-siniz
yaz-ar-lar kes-er-ler


Geniş Zamanın Olumsuzu :

Geniş zamanın olumsuzunda diğer kiplerden ok farklı bir durum vardır. Diğer kiplerde aynı ek hem fiilin olumlusuna, hem de olumsuzuna getirilir: gel-di, gel-me-di gibi.
Geniş zamanda ise ek sadece msbet fiile getirilmekte ve menf ekim -maz, -mez ve onun zsinin dşmesi sonucunda -ma, -me ile yapılmaktadır. Bu ekim şoyledir:

gel-me-m yaz-ma-m
gel-mez-sin yaz-maz-sın
gel-mez yaz-maz
gel-me-y-iz yaz-ma-y-ız
gel-mez-siniz yaz-maz-sınız
gel-mez-ler yaz-maz-lar




2- Şimdiki Zaman ve Eki :

Bu ek fiilin şimdiki zaman ekimini yapan ektir. Şekil olarak bildirme, zaman olarak şimdiki zaman ifade eder. Şimdiki zamanla beraber devamlılık fonksiyonu da vardır. Her zaman yapıyorum. gibi. Bu sebeple geniş zaman ifade edebilir.
Bugn kullanılan şimdiki zaman eki -yordur.
Bu ek aslında yorır yrr yardımcı fiilinin ekleşmesiyle ortaya ıkmış yeni bir ektir: geli yorır, gide yorır gibi.
Bu ek de bugn, şimdiye kadar gordğmz btn yapım ekleri gibi bir yardımcı sesle, bir yardımcı sessiz birleşir: başlı-yor, gel-i-yor gibi.
Şimdiki zaman eki, taşıdığı y sesi dolayısıyla fiillerin dz, geniş, orta hece vokallerini değiştirir: bekli-yor ( bekle-yor ) , beklemi-yor ( bekleme-yor ).
şimdiki zaman ekimi de zamir menşeli eklerle yapılır. Bu ekim şoyledir:

al-ı-yor-um oku-yor-um
al-ı-yor-sun oku-yor-sun
al-ı-yor oku-yor
al-ı-yor-uz oku-yor-uz
al-ı-yor-sunuz oku-yor-sunuz
al-ı-yor-lar oku-yor-lar

Yazı dilinde kullanılan ancak konuşma dilinde kullanılmayan ve kullanıldığı kelimeye şimdiki zaman anlamı veren, bir de -makta, -mekte, -mada, -mede ekleri de vardır.
al-makta-y-ım
al-makta-sın
al-makta-dır (al-makta)
al-makta-y-ız
al-makta-sınız
al-makta-dırlar

Bu iki eşit şimdiki zaman arasında iki fark vardır:
1- -makta, -mekte şimdiki zamanı konuşma dilinde pek kullanılmaz, sadece yazı dilinde kalır.
2- -yor eki başlamamış, uzak şimdiki zamanı da bildirir. Yarın geliyorum. cmlesinde olduğu gibi. makta, -mekte ekinde ise başlamış bir hareket, mutlak şimdiki zaman ifadesi vardır. Biraz sonra gelmekteyim diyemeyiz. Gelmekteyim diyorsak hareket başlamıştır.
şimdiki zamanın olumsuzu -ma, -me ekleriyle yapılır. Olumsuzu ise; -ma,-me, -mu,-m,-mı,-mi ile yapılır.

gel-mi-yor-um oku-mu-yor-um
gel-mi-yor-sun oku-mu-yor-sun
gel-mi-yor oku-mu-yor
gel-mi-yor-uz oku-mu-yor-uz
gel-mi-yor-sunuz oku-mu-yor-sunuz
gel-mi-yor-lar oku-mu-yor-lar

3- Gemiş Zaman :

Fiilin, hareketin gemişte yapıldığını anlatan zamana denir. Bu zaman kendi arasında ikiye ayrılır:
a) Gorlen gemiş zaman
b) Öğrenilen gemiş zaman





a) Görlen Gemiş Zaman Eki :

Bu ek, fiilin gorlen gemiş zaman ekimini yapar. Şekil bakımından bildirme, zaman bakımından gorlen gemiş zamanı ifade eder. Bu zamanın diğer bir adı da dili gemiş zamandır.
Gorlen gemiş zaman demek, meydana gelen olaya konuşanın bizzat şhit olması, tanık olması durumunu ifade eder. Kısacası gorlen gemiş zaman, şhit olunan gemiş zamanı ifade eder.
Gorlen gemiş zamanın eki bugn; -dı,-di,-du,-d,-tı,-ti,-tu,-t şeklindedir.
Bu ekim baştan beri iyelik menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Olumsuzu ise -ma,-me ile yapılır.

bil-di-m de-me-di-m
bil-di-n de-me-din
bil-di de-me-di
bil-di-k de-me-dik
bil-di-niz de-me-diniz
bil-di-ler de-me-di-ler

b) oğrenilen Gemiş Zaman Eki :
Bu ek , fiilin oğrenilen gemiş zaman ekimini yapan ektir. şekil olarak bildirme, zaman olarak oğrenilen gemiş zamanı ifade eder. Diğer bir ismi mişli gemiş zamandır.
Oğrenilen gemiş zaman demek, sonradan oğrenilen zaman demektir. Olayı sonradan duymuşsak veya biz onun sonradan farkına varmışsak bu ekimi kullanırız. Hareket olduğu zaman gormemişsek, bunu sonradan başkasından duymuşsak veya sonradan farkına varmışsak bu ekimi kullanırız.
Oğrenilen gemiş zaman a nlatılan, nakledilen zamandır. Bu zamanın eki -mış,-miş,-muş,-mştr. Olumsuzu yine -ma,-me ekleri ile yapılır.
Bu fiil şekli de zamir menşeli şahıs ekleri ile ekilir, ekim şoyledir:


sev-miş-im doğ-muş-um bil-me-miş-im
sev-miş-sin doğ-muş-sun bil-me-miş-sin
sev-miş doğ-muş bil-me-miş
sev-miş-iz doğ-muş-uz bil-me-miş-iz
sev-miş-siniz doğ-muş-sunuz bil-me-miş-siniz
sev-miş-ler doğ-muş-lar bil-me-miş-ler

Bugn okluk birinci şahıslara -k, -k (ke) de sıramıştır:
Sev-miş-i-k, al-mış-ı-k ... gibi. Bu sırama ağızlarda ok görlr.


4- Gelecek Zaman ve Ekleri :

Bu ek, fiilin gelecek zaman ekimini yapar. Şekil olarak bildirme, zaman olarak gelecek zamanı ifade eder. Bu gelecek zaman belirli ve kesin gelecek zamandır.
Bugn gelecek zaman eki -acak, -ecek şeklindedir. Olumsuzu -ma,-me ile yapılır. Bu fiil şekli de zamir menşeli şahıs ekleri ile ekilir ve ekim şoyledir:

at-acağ-ım uyu-y-acağ-ım uyu-ma-y-acağ-ım
at-acak-sın uyu-y-acak-sın uyu-ma-y-acak-sın
at-acak uyu-y-acak uyu-ma-y-acak
at-acağ-ız uyu-y-acağ-ız uyu-ma-y-acağ-ız
at-acak-sınız uyu-y-acak-sınız uyu-ma-y-acak-sınız
at-acak-lar uyu-y-acak-lar uyu-ma-y-acak-lar

Başına y yardımcı sesi geldiği iin bu ekin kullanılışında da telffuzda orta hece değişikliği olur: başlı-y-acak ( başla-y-acak) , glm-y-eceğ-im ( glme-y-eceğ-im). Ancak yazıda bu değişikliği gostermeyebiliriz



[/center]

bayir-bucak
Çavuş

: 173
: 41
: 25/04/2008

    

:

    09, 2008 10:45 pm

sen bir khrman bayir-bucak

Üsteğmen

: 637
: 46
: -
: oğuz Begdili
: 09/03/2008

    

      

- 
» 

.... .... ::   :: 

: